Τα χωριά μας στα οθωμανικά κατάστιχα | Μέρος 2ο

Αξιοσημείωτο είναι ότι το όνομα του χωριού στο οθωμανικό κατάστιχο διαβάζεται ως «Ρουσκά», στοιχείο που αποτελεί γλωσσολογική μαρτυρία για την ιστορική γραφή «Ρωσκά» με «ω». Στην οθωμανική γραφή, με το αραβικό αλφάβητο, ο φθόγγος «ου» χρησιμοποιούνταν συστηματικά για να αποδώσει φωνητικά το ελληνικό μακρό «ω», το οποίο προφερόταν «βαρύ», ενώ αντίθετα, το βραχύ «ο» αποδιδόταν ως το απλό «ο». Αυτή η καταγραφή διασώζει την ιστορική προφορά του ονόματος, επιβεβαιώνοντας τη γραφή με ωμέγα.

Τα ονόματα που ακολουθούν μας φέρνουν σε επαφή με μια μακρινή εποχή και μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τις ρίζες της τοπικής μας ιστορίας. Λοιπόν, ας δούμε ποιοι κάτοικοι καταγράφονται στη Ρωσκά εκείνα τα χρόνια και τι μας αποκαλύπτει το κατάστιχο για τους ανθρώπους της.

Οι φορολογούμενοι αρχηγοί των οικογενειών

Δημήτρης Ποτίνας (μπορεί να τονίζεται και Ποτινάς ή Πότινας)
Μιχάλης Κανακάρης
Κώστας γιος Μιχάλη Κανακάρη (ο πατέρας προηγείται στην απογραφή. Μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι πρόκειται για πατέρα και γιο που απογράφηκαν μαζί)
Γιάννης Μισίρης
χήρα Δραγοπούλενα
Μελισινός (μπορεί να αποδοθεί και ως Μελισσινός)
Πετρινιώτης
Γιώργης Παπάς
Γέρος Αντρώνη/Ανδρώνη (καταγραφή ιδιότητας, η κεφαλή της οικογένειας)
παπάς Σγουρός (καταγραφή ιδιότητας, ο ιερέας του χωριού)
Κώστας Αντρώνης/Ανδρώνης
Δημήτρης Αντρώνης/Ανδρώνης
Θοδωρής Καλούδης
Νικόλας Καλούδης
Μιχάλης Δραγόπουλος
Γιάννης Ποτίνας

Ετυμολογική προσέγγιση

Αυτά τα ονόματα δίνουν την ευκαιρία να αναζητήσουμε πιθανές ετυμολογίες. Οι παρακάτω ερμηνείες αποτελούν προσεγγίσεις και όχι οριστικά συμπεράσματα.

Ποτίνας: Η προέλευση δεν έχει εξακριβωθεί μπορεί να προέρχεται από την λέξη Πότνια (σεβαστή, κυρά), δηλώνει το γιο της γυναίκας που είχε το προσωνύμιο «Πότνα» (Κυρά). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το τοπωνύμιο «Τσουπιτίνα», το οποίο ίσως να συνδέεται με το επώνυμο αυτό. Θα μπορούσε να προέρχεται από παλαιότερη έκφραση «στου Ποτίνα», αναφερόμενη σε χωράφια που ενδεχομένως να είχε στη θέση αυτή, η οποία με την πάροδο του χρόνου μετασχηματίστηκε διατηρώντας τα σύμφωνα π-τ-ν. Η εκδοχή αυτή δεν μπορεί να θεωρηθεί αποδεδειγμένη, αποτελεί όμως ένα ενδιαφέρον ενδεχόμενο προς διερεύνηση.

Κανακάρης: Σημαίνει το χαϊδεμένο και αγαπημένο γιο, εκείνον που μεγαλώνει με φροντίδα. Στη Ροσκά το όνομα διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας στην τοποθεσία του «Κα(ρ)ακάρη τ’ αλώνι». Βρίσκεται κάτω από τη Μεγάλη Ράχη, ανατολικά και ψηλότερα από το χωριό και αποτελεί έναν επίπεδο χώρο στρωμένο με πλάκες.

Μισίρης: Το Μισίρι είναι η οθωμανική ονομασία για την Αίγυπτο. Ο «Μισίρης» είναι αυτός που κατάγεται από την Αίγυπτο, είχε ταξιδέψει ή ζήσει για χρόνια εκεί. Ωστόσο, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν ο συγκεκριμένος άνθρωπος είχε πράγματι ταξιδέψει, εργαστεί ή ζήσει στην Αίγυπτο.

Δραγόπουλος: Σύνθεση της σλαβικής ρίζας drag- (αγαπητός, πολύτιμος) με την κατάληξη «-όπουλος», με σημασία «γιος ή απόγονος του Δράγου». Μια άλλη ερμηνεία είναι η σύνδεση με το «δραγάτης», λέξη που απαντά στην ιστορική και αγροτική ορολογία για τον φύλακα των αγρών και των καλλιεργειών.

Μελισινός ή Μελισσινός: Από τη λέξη “μέλισσα”. Το όνομα παρουσιάζει ομοιότητα με το ιστορικό επώνυμο «Μελισσηνός», το οποίο απαντά ήδη σε βυζαντινές πηγές και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη διοίκηση και στο στρατό της Αυτοκρατορίας.

Πετρινιώτης: Συνδέεται με την λέξη «πέτρα», ενώ η κατάληξη «-ιώτης» συναντάται σε επώνυμα που δηλώνουν καταγωγή ή σύνδεση με έναν τόπο. Επομένως, ο «Πετρινιώτης» ήταν άνθρωπος που καταγόταν ή συνδεόταν με κάποιον οικισμό με την ονομασία «Πέτρινο», τοπωνύμια υπάρχουν στην Καρδίτσα και στην περιοχή των Ζαγορίων.

Παπάς: Ο ορθόδοξος ιερέας, δηλώνει ότι στην οικογένεια υπήρχε ιερέας.

Ανδρώνης: Από τις λέξεις ἀνήρ + νίκη, αυτός που χαρίζει ή φέρνει νίκη στους άνδρες. Προέρχεται από το βυζαντινό ανδρικό όνομα Ανδρόνικος μέσω της φυσικής γλωσσικής εξέλιξης και συντόμευσης (Ανδρόνικος > Ανδρώνης). Δηλώνει τον «γιο του Ανδρόνικου».

Σγουρός: Η λέξη «σγουρός» σημαίνει εκείνον που έχει σγουρά ή κατσαρά μαλλιά και χρησιμοποιήθηκε ιστορικά ως προσωνύμιο. Γνωστό ιστορικό παράδειγμα αποτελεί ο Λέων Σγουρός, άρχοντας που έδρασε στις αρχές του 13ου αιώνα.

Καλούδης: Το επίθετο καλός με την υποκοριστική κατάληξη -ούδης (πολύ κοινή στη Θράκη, τη Μακεδονία και τα νησιά του Βορείου Αιγαίου), που σημαίνει τον αγαθό και ευγενικό. Στα Αμπέλια, κάτω από τις Κρανιές, βρίσκεται η θέση «Καλούδι», στοιχείο που δηλώνει άμεση συσχέτιση με την οικογένεια του Καλούδη.

Οι φορολογικές υποχρεώσεις του χωριού

Πέρα από τα ονόματα, το κατάστιχο καταγράφει φορολογικές υποχρεώσεις, που σχετίζονται με την καλλιέργεια δημητριακών, τη μελισσοκομία, την εκτροφή αιγοπροβάτων και άλλες επιβαρύνσεις.

σιτάρι: κοιλά 9, ανά κοιλό 8, σύνολο = 72 άσπρα
κριθάρι: κοιλά 9, ανά κοιλό 5, σύνολο = 45 άσπρα
δεκάτη κυψελών = 2 άσπρα
φόρος αιγοπροβάτων = 33 άσπρα
(φόρος) εγκληματιών και γάμου = 10 άσπρα
σπέντζα (σταθερός κεφαλικός φόρος χριστιανών) = 286 άσπρα
Σύνολο: εστίες/νοικοκυριά 14, χήρες 1
φοροπρόσοδος: τετρακόσια σαράντα οκτώ (448 άσπρα).

Παρατηρούμε την καταγραφή 16 ονομάτων, ενώ οι φορολογικές μονάδες ανέρχονται σε 15 συνολικά: 14 νοικοκυριά και μία χήρα. Η απόκλιση αυτή ενδέχεται να εξηγείται από την περίπτωση του Κώστα, γιου του Μιχάλη Κανακάρη, ο οποίος αναγράφεται αμέσως μετά τον πατέρα του και είναι στο ίδιο νοικοκυριό, επομένως, να μην υπολογίστηκε ως ξεχωριστή φορολογική μονάδα.

Μέσα από αυτά τα ονόματα και τις φορολογικές καταγραφές αποκαλύπτεται το χωριό των περασμένων αιώνων και επιχειρούμε να προσεγγίσουμε τους ανθρώπους που έζησαν τότε στον τόπο μας. Τα επώνυμα, ωστόσο, δεν φαίνεται πως διατηρήθηκαν στις νεότερες καταγραφές, ακόμη και σε εκείνες που έχουμε και που απέχουν διακόσια χρόνια από τις μέρες μας. Εξαίρεση αποτελούν τα τοπωνύμια το αλώνι του «Κα(ρ)ακάρη» και το «Καλούδι», που εξακολουθούν να διασώζουν τα τότε ίχνη του παρελθόντος.

Ακολουθεί το 3ο Μέρος | Χωριό Δολιανά (230a)